ابو محمّد جوينى متوفّى 438 و عمويش علىّ بن يوسف متوفّى 463 از علما و دانشمندان بزرگ عصر خويش شمرده مىشدند و پسرش ابو القاسم مظفّر بن عبد الملك نيز از فضلاى عصر خود بود . ابو المعالى زير تربيت پدرش ابو محمد بار آمد و نخستين‌بار از محضر او فايده برد در جوانى نزد حافظ ابو نعيم اصفهانى سماع حديث كرد و از او اجازهء روايت گرفت ، علم اصول را نزد ابو القاسم اسفراينى متوفى 452 تحصيل كرد . ابو المعالى با ابو اسحق شيرازى كه از فحول علماى آن عصر است معاصر بود و هردو به يكديگر فوق العاده احترام مىكردند . ابو اسحق او را استاد شرق و غرب مىخواند و ابو المعالى محض احترام غاشيه ابو اسحق ( يعنى زينپوش ) او را به دوش مىكشيد ، ابو المعالى يك چندى گرفتار غوغا و زحمت اشرار گشت . مدتى به نيشابور بود و از آنجا به مكه رفت و چهار سال مجاور حرمين بود و آنجا بدرس و فتوى اشتغال داشت ، در دوران قدرت الب ارسلان و خواجه نظام الملك ، امام الحرمين و ساير علما به وطنشان بازگشتند ، و مدرسه نظاميه نيشابور براى او بنا گرديد . امام الحرمين مدت 18 سال مدرس نظاميه نيشابور بود . تولد امام الحرمين در محرم 419 و وفاتش در ربيع الاول 478 اتفاق افتاد . در ماتمش شورشى برپا شد ، بازارها را بستند و نزديك يك ماه هيچكس عمامه به سر نگذاشت ، چهار صد تن از شاگردانش در شهرهاى بزرگ عزادارىها كردند از آثارش كتاب نهايه در فقه و ارشاد و شامل ، در اصول دين و كتاب برهان در اصول فقه قابل ذكرند . . . » « 1 » مقايسه مولانا با غزالى در عالم تصوف « اما تصوف غزالى را با مولانا جلال الدين بلخى صاحب مثنوى تا وقتى مىتوان شبيه و همسنگ دانست كه مولانا در تحت تربيت سيّد برهان الدّين محقّق ترمدى كار مىكرد نه از آن تاريخ كه به شمس تبريزى پيوست « 2 » . زيرا از آن تاريخ به بعد براى مولوى در هيچيك از كاملان و رسيدگان اين جهان ، نظير و همانندى پيدا نتوان كرد . مولوى در اين مقام سخنانى چونين مىگفت : عشق آنجايى كه مىافزود درد * بو حنيفه و شافعى درسى نكرد هر كرا در عشق اين آيين بُوَد * فوق قهر و لطف و كفر و دين بُوَد

--> ( 1 ) . همان كتاب ، ص 277 به بعد ( 2 ) . رجوع شود به مقدمهء جلال همايى بر مثنوى ولدنامه چاپ تهران